Bitlis Kent Belleği
Bitlis Misyonerleri ve Faaliyetleri

Bitlis Misyonerleri ve Faaliyetleri

1858 yılında itibaren Osmanlı Bitlis’inde okullar kurmaya başlayan Amerikan Protestan misyonerlerinin faaliyetleri hakkındaki arşiv kayıtları.

II. Mahmut ile başlayan eğitimi halk nezdinde yaygınlaştırma hareketleri, coğrafyanın her köşesinde karşılık bulmakta güçlük çekmiştir. Bu durum, imparatorluk bünyesinde yabancı okul açanlar için son derece somut bir realitedir. Bunu avantaja çevirmek için elden geleni yapan misyonerler ve yabancı devletlerin temsilcileri, özellikle 1840’lardan itibaren tanzimatın da getirdiği ortamın rahatlığıyla son derece aktif bir okullaşmaya doğru gideceklerdir. Bunun pratikteki yansımaları, Osmanlı coğrafyasının batısından başlayarak doğusuna doğru uzamaktadır. Kısa adı ABCFM olarak bilinen Amerikalı Protestan misyonerlerinin kurduğu bu örgütün Bitlis’teki ilk istasyonu 1858’de açılmıştır. 60 yıldan fazla bir süre yörede bulunan birçok misyoner, imparatorluğun yıkılışı ve cumhuriyetin ilanıyla birlikte ülkeden ayrılmış, kurdukları müesseseler devlet tekeline alınmıştır.

Bitlis ve havalisine 1858 yılında gelmeye başlayan ve kısa adı ABCFM (American Board of Commissioners for Foreign Missions) olan cemiyete mensup Amerikan Protestan rahiplerinin faaliyetleri, Bitlis’te 60 yıla yakın bir süre devam etmiştir. Bu faaliyetleri yürüten misyonerler arasında en fazla öne çıkan isimler, cemiyetin Bitlis bölge sorumluları Royal Merriman Cole ve George C. Knapp’tır. Knapp ve Cole, Bitlis’te uzun yıllar ikamet ederek bölgenin siyasi ve sosyal hayatındaki birçok gelişmeye etki eden isimlerdir. Bu isimlerden Knapp yıllarca, Bitlis merkezde bulunan Protestan mektebinin müdürlüğünü yaparken, Cole de uzun bir süre bu okulda Knapp’ın yardımcısı ve öğretmen olarak görev yapmıştır. Knapp’ın ölümünün ardından çocukları, bölgede babalarının açtığı yoldan Protestanlığı yayma ve özellikle bölgedeki gayr-i müslüm tebaayı yanına çekerek onları eğitme faaliyetlerine hız kesmeden devam etmişlerdir. Bu faaliyetler sadece Bitlis ve ilçeleri ile sınırlı olmayıp, kendilerinin sorumluluğu altına verilmiş olan Muş, Siirt ve bunlara bağlı kazaları da kapsamaktadır. 1915 ile birlikte birçok Amerikan misyoneri bölgeden ayrılmıştır. Daha sonraki yıllarda, bölgede yıllarca faaliyet göstermiş olan Protestanlara ait mülkler, devletin uhdesine geçerek askeri ve mülki amaçlarla kullanıla gelmiştir.